Historia, "Akcja Wisła", Architektura sakralna, Wystrój cerkwii łemkowskich, Ikonostat, Szlak cerkwi

Historia

Krzyż przydrożny w JastrzębikuKiedy turysta zawita w okolice Krynicy i Muszyny, niewątpliwie zachwyci się urokliwymi cerkiewkami i kapliczkami rozsianymi po dawnych wioskach "klucza muszyńskiego". Świątynie te są pozostałością po wcześniejszych mieszkańcach tego regionu - Łemkach. Najkrótszą definicję tej grupy etnicznej znajdziemy w opracowaniu Andrzeja Połubickiego " Góralszczyzna":
"Łemkowie - grupa powstała na skutek osadnictwa wołoskiego z dużymi wpływami ruskimi, najstarsze, ale bardzo rzadkie osadnictwo polskie. Siedziby ich rozciągają się od Doliny Popradu po Wielki Dział. Dzielą się na trzy mniejsze podgrupy, różniące się między sobą pewnymi odrębnościami, w kulturze materialnej i duchowej:

- zachodnia - zlokalizowana między rzekami Popradu i rzeki Białej;
- środkowa - rozpościerająca się między rzeką Białą, a Jasiołką;
- wschodnia - sięgająca od Jasiołki do Wielkiego Działu."

Podział ten był płynny w zależności od wpływów innych kultur na język i obyczaje Łemków. I tak na obszarze zachodniej Łemkowszczyzny widoczne są wpływy polskie (sztuka barokowa w cerkwiach), słowackie i węgierskie (mowa, ubiór, budownictwo), natomiast wschodnia część asymiluje się z sąsiadującymi z nimi Bojkami. Również samo określenie "Łemkowie" ma swoje podłoże w kontaktach Łemków z Bojkami, którzy tak właśnie przezywali sąsiadów. Miało to związek z często wymawianym przez nich słowackim słowem "łem", "lem" (tylko, jeno). W XIX wieku to żartobliwe przezwanie zaczęło funkcjonować jako oficjalna nazwa tej grupy etnicznej zamieszkującej polskie tereny. Z czasem to przezwisko stało się oficjalnym określeniem tej grupy etnicznej w Polsce.
Najstarsze ślady osadnictwa na terenach dawnej Łemkowszczyzny spotykamy na terenie "Państwa Muszyńskiego". Naturalnymi granicami tego miniaturowego państwa kościelnego była dolina Wierchomli od zachodu, rzeka Poprad na wschodzie, pasmo Jaworzyny od północy i rzeka Poprad z potokiem Smerczym od południa. Największy rozwój region ten przeżywa w XIV wieku pod rządami Kazimierza Wielkiego. Jak wiadomo król Kazimierz Wielki kładł duży nacisk na zabezpieczenie rubieży Polski oraz traktów handlowych. Efektem tego było wybudowanie całej sieci warownych zamków granicznych. Jeden z nich powstał w Muszynie (XIV w.) naprzeciw istniejącego gródka ziemno - drewnianego. Dodatkowym zabezpieczeniem pogranicza oraz dwóch szlaków handlowych przechodzących przez Muszynę i Tylicz do Lipnika i Bardejowa były również: wały, okopy, strażnice i zamki kotcze (zabezpieczenie z wozów mające swe korzenie w czasach husyckich).

Muszyna panorama z zamkuW dniu 5 VIII 1391 roku król Władysław Jagiełło oddaje zagarnięte dobra biskupowi krakowskiemu Janowi Radlicy i od tego momentu możemy mówić o istnieniu "Państwa Muszyńskiego". W imieniu biskupów dobrami tym zarządzali starostowie. Ze względu na szczególne położenie "klucza muszyńskiego" tutejsi starostowie mieli niezwykle szeroki zakres władzy. Częste napady zbójników i wojsk węgierskich (1410, 1475) skłoniły biskupów krakowskich do stworzenia w tym "kluczu" niezależnego wojska (harnicy i dragonia biskupia), sądu (Sąd Kryminalny Kresu Muszyńskiego) i administracji. Prawdopodobnie te szczególne uprawnienia spowodowały nazwanie tego terenu "Państwem Muszyńskim". Obszar "Państwa Muszyńskiego" po I fazie osadnictwa miał doskonale rozwiniętą administrację, sądownictwo i wojsko; bolączką natomiast było słabe zaludnienie tak dużego terenu i stopniowe wyludnianie się wcześniej powstałych wsi. Niejako na zamówienie istniejących potrzeb dał się zauważyć nagły napływ Wołochów i Rusinów z Rusi Zakar- packiej do "klucza muszyńskiego" (dolina Popradu) i przyległych do nich ziem rodów Gładyszów (dorzecze Ropy), Stadnickich (dorzecze Wisłoki) i Sienieńskich (dorzecze Wisłoka). Pierwsza udokumentowana data pojawienia się ludności pochodzenia bałkańskiego na terenach Beskidu Sądeckiego zanotowana została w 1400 roku, w Starym Sączu. Osadnicy ci byli głównie mieszkańcami Mołdawii i Wołoszczyzny oraz Królestwa Węgierskiego (z gór Siedmiogrodu, Bantu, komitetu Marmasz). Przemieszczając się z całym dobytkiem oraz stadami owiec, bydła kóz i świń, osiedlają się w pierwszej kolejności po słowackiej stronie Karpat. Plemiona te łączy jedno- wyznaniowość (prawosławie), które kształtuje wspólny język ruski, wywodzący się z liturgii staro- cerkiewno-słowiańskiej. Po osiedleniu ulega on w zależności od miejscowych wpływów (polskim, rumuńskim i słowackim) drobnej modyfikacji.

Muszyna Złockie KapliczkaW XV wieku osadnictwo wołoskie traktowane jest eksperymentalnie, głównie w powiecie bieckim i na pograniczu sanocczyzny na zasadzie pojedynczych lokacji. Dopiero w XVI wieku akcja ta nabiera masowego charakteru. Po zakończeniu osadnictwa we wschodniej i środkowej części Łemkowszczyzny, przenosi się ona do dóbr biskupów krakowskich, tzn. do "klucza muszyńskiego" (druga połowa XVI w.). Z tego okresu zachowały się liczne dokumenty lokacyjne wsi "na prawie wołoskim ex cruda redice" tzn. z karczunku. Powstaje wtedy 19 wiosek. Ostanie z nich to: Dubne (1603), Mochnaczka Niżna (1648), Roztoka Wielka, Barnowiec, Krzyżówka i Składziste.
Wielu badaczy zastanawiało się co skłoniło te plemiona pasterskie do nagłych gromadnych wędrówek. Być może spowodowała to ekspansja turecka na tereny przez nich zamieszkałe, mogła to również być ucieczka przed zarazą.Zaraz po osiedleniu byli oni wyznania prawosławnego, jednak chcąc pozostać w dobrach biskupich musieli po Unii Brzeskiej w 1596 roku przejść na greko - katolicyzm. Po drugiej fazie zasiedlenia w skład klucza muszyńskiego wchodziło 35 wsi łemkowskich i dwa miasta Muszyna (polskie) i Tylicz (polsko-łemkowskie). Łemkowie początkowo trudnili się pasterstwem. Z czasem zajęcie to zaczęli traktować jako uboczne na rzecz uprawy roli. Innym popularnym w tych stronach zajęciem był wyrób węgla drzewnego, smoły, belek, gontów i produkcja mazi do wozów. Szczególnie znani byli łemkowscy maziarze, rozwożący swe towary po całej Polsce.

W kluczu muszyńskim zajmowano się również wyrobem szkła. Wytwarzały go cztery huty szkła znajdujące się w Powroźniku, Muszynce, Stawiszy i Słotwinach. Istniała tu również jedna hamernia wyrabiająca blachy (Krzyżówka, gdzie do dziś funkcjonuje nazwa Huta). Okolice te słynęły też z wyrobu smoły dla bednarzy. W późniejszych czasach rozwinęło się rzemiosło związane z gospodarką leśną i pasterstwem. Aż do początków XX wieku istniała w Muszynie fabryczka sukna (folusz), która zaopatrywała miejscowych Łemków w sukno do wyrobu charakterystycznych dla tej grupy etnicznej barwnych ubrań. Mężczyźni okrywali się niebieskimi lub czerwonymi katanami, bogato wyszywanymi i dodatkowo zdobionymi mosię-żnymi guzikami. Kobiety ubierały się w krótkie, su-to marszczone spódnice uszyte z płótna druko-wanego w ciemnych barwach, na które nakładały ciemne fartuchy. Jaśniejszym elementem była górna część ubrania, tzn. biała bluzka i gorset zdobiony haftem oraz kolorowymi wstążeczkami. Nieco inny strój nosili Łemkowie z Beskidu Niskiego. Strój ten składał się z czuchy (brązowy płaszcz z samodziału z dużym kapturem lub kołnierzem), lajbyky (kamizelki z niebieskiego lub granatowego sukna) oraz spodni (w lecie płócienne nohałky, w zimie sukienne - chołosznie). Na nogach nosili skórzane kierpce, a na głowie filcowe uherskie kapelusze lub czapkę baranią. Zarówno nakrycia głowy, jak i sukna na spódnice Łemkowie ze wschodu sprowadzili z Bardiowa.

Muszyna stara chataWsie łemkowskie tworzyły zwarte "łańcuchówki" składające się z dwóch budynków: gospodarskiego oraz usytuowanego pod kątem prostym mieszkalnego. Na wschodniej Łemko- wszczyźnie zagrody były jednobudynkowe nakryte dachem dwuspadowym. Budynki te miały dachy okapowe pokryte gontem, deskami lub strzechą. Część domostw malowana była w kolorach czerwono-niebieskich z ozdobnymi białymi ornamentami na oknach. Na halach budowano sezonowe zagrody składające się z chyży i stajni. Głównym budulcem używanym na Łemko- wszczyźnie były bale jodłowe lub sosnowe.
Po upadku Konfederacji Barskiej następują rozbiory Polski. W 1781 roku dobra biskupie przechodzą na rzecz skarbu austriackiego i zostają przekształcone w kameralne dobra skarbowe, a urząd starosty przejmuje burmistrz. Przez wieki istnienia klucza muszyńskiego ludność polska i łemkowska na ogół żyły w zgodnej symbiozie, jeśli dochodziło do sporów miały one najczęściej charakter wyznaniowy. Konflikty wybuchały głównie między ludnością łemkowską i dotyczyły orientacji politycznych, z których jedna miała charakter rusofilski (XIX w.), druga ukraiński (XX w.). Na ten temat pisała Helena Duć - Fajfer w artykule "Łemkowie w Polsce": "Konsekwencje ścierania się tych orientacji narodowych na Łemkowszczyźnie w okrutny sposób odbiły się na samych Łemkach w czasie pierwszej wojny światowej. Austriackie władze, posądzając rusofili o działalność szpiegowską, zaczęły stosować ostre represje. Aresztowania miały miejsca w całej Galicji, ale szczególnie ucierpiała Łemkowszczyzna. W obozie koncentracyjnym w Thalerhofie zginęła w latach 1914-1918 prawie cała inteligencja łemkowska. W pamięci Łemków Thalerhof zachował się jako miejsce narodowej kaźni, gdzie więzionych było ok. 5000 współrodaków." Okres tworzenia się po I wojnie światowej nowych państw doprowadził do pierwszego poważnego konfliktu polsko - łemkowskiego. Pod wpływem działań Karpatoruskiej Rady Narodowej, na czele której stał dr A.Beskydem z Preszowa, Łemkowie galicyjscy rozpoczęli starania mające na celu zjednoczenie północnej i południowej Łemkowszczyzny. W efekcie ich działań w grudniu 1918 roku powstała we Florynce Ruska Narodowa Republika Łemków, na czele której stał premier i trzech ministrów. Działania władz łemkowskich zmierzające do przyłączenia się do Związku Radzieckiego lub Czechosłowacji nie powiodły się. Po szesnastomiesięcznej działalności rząd Republiki z Florynki został aresztowany przez władze polskie. Uwięzieni działacze łemkowscy zostali zwolnieni przez sąd jako "nie mający złej woli". 

Stara Krynica restauracjaPrawdziwą tragedię dla Łemków przyniosła jednak dopiero II wojna światowa i pierwsze lata powojenne. Zostają oni wtedy zmuszeni do opuszczenia swoich rdzennych terenów. Pierwsze wysiedlenie Łemków miało miejsce w lutym 1941 roku, na skutek umowy ZSSR z Rzeszą Niemiecką o wymianie ludności. Przesiedlenie to nie miało masowego charakteru, największa grupa około 100 osób pochodziła z Powroźnika. Następne wysiedlenie miało miejsce w latach 1944-1945, kiedy to PKWN podpisało umowę z ZSSR o wymianie ludności polskiej i ukraińskiej. Chęć wyjazdu zgłosiło wtedy 12 tys. Łemków. W wyniku tej akcji na teren radzieckiej Ukrainy wysiedlono 60% Łemków.
Po zakończeniu działań wojennych na terenach Łemkowszczyzny, zaczęły działać oddziały UPA, dla których zaplecze gospodarcze stanowiła ludność łemkowska. Rada Ministrów chcąc rozwiązać ten problem zdecydowała się w dniu 17.04.1947 roku na radykalne posunięcie - wysiedlenia całej ludności łemkowskiej i ukraińskiej z terenów południowo-wschodnich na ziemie odzyskane. Akcja ta nosiła kryptonim "Wisła" i trwała od kwietnia do lipca 1947 roku. Przesiedleńcy mogli zabierać rzeczy osobiste, inwentarz żywy i martwy, ziarno, ziemniaki, zapas żywności. Na miejscu pozostały jedynie rodziny polskie i mieszane. Łemkowie zasiedlali opuszczone zagrody na "ziemiach odzyskanych" oraz w województwach bydgoskim i kieleckim. Po 1956 roku zaczął się stopniowy powrót Łemków głównie na teren Beskidu Niskiego.

Stara Krynica Deptak Stary Dom ZdrojowyObecnie najbardziej aktywne środowisko twórcze zamieszkuje w Krynicy. Przedstawiciele łemkowskiej inteligencji prowadzą działalność wydawniczą, kulturalną i naukową. Coraz większą popularnością cieszą się również występy grupy "Łemkowyna" oraz tomiki poezji Władysława Grabana, Stefanii Trochanowskiej, Pawła Stefanowskiego, Heleny Duć oraz Mykoły Buriaka. Coraz szersze rzesze sympatyków ma również najsłynniejsza łemkowska impreza - "Łemkowska Watra".
Do dzisiaj najbardziej widocznym śladem dawnej odrębności kulturowej i religijnej tych ziem są cerkwie, które w 1956 roku przemianowano na kościoły rzymsko-katolickie zachowując jednak ich pierwotny wystrój.
W wielu wioskach Łemkowszczyzny zachowało się również wiele zabytków świeckich takich jak: spichlerze drewniane, murowane piwniczki oraz domy mieszkalne. Dużo z nich przeniesionych zostało do Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu (skansen), Skansenu w Sanoku oraz ostatnio otwartego Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej.
Przedstawiając w tym opracowaniu zabytki sakralne dawnej Łemkowszczyzny pragniemy przybliżyć ich historię i piękno, aby w pełni odkryć czar jeszcze jednej "małej ojczyzny".

Architektura sakralna

Muszyna Złockie CerkiewOpis cerkwi łemkowskiej, rozpocząć należy od scharakteryzowania jej typowego trójdzielnego układu odpowiadającego wymogom liturgii wschodniej. Są to budynki drewniane konstrukcji zrębowej budowane na planie wydłużonego prostokąta podzielonego na trzy człony. W pierwszym pomieszczeniu od zachodu podczas nabożeństwa przebywały kobiety stąd jego nazwa - babiniec. Następny człon stanowiła szersza i wyższa nawa przeznaczona dla mężczyzn, ostatnim elementem było prezbiterium (sanktuarium) przeznaczone wyłącznie dla duchowieństwa wielkością zbliżone do babińca.

Każda część była zbudowana na rzucie kwadratowym co rozbijało centralny akcent środkowej nawy. Nawy nakrywane były mniej lub więcej zgeometryzowanymi kopułami w konstrukcji zrębowej, zakrytymi zewnętrznymi obudowami z gontów. Ze względu na cerkiewny charakter tych obiektów zwieńczenie kopuł i dachów nad każdym członem było baniaste. Z czasem przybrały one kształt hełmów cebulastych ze ślepymi latarniami. Prezbiterium kryte jest najczęściej dachem trój spadowym, zawsze z baniastą sygnaturką. Nad babińcem wznosi się najczęściej okalająca go w przyziemieniu wysoka dzwonnica - wieża izbicowa z barokowym hełmem, konstrukcji słupowo ramowej. Stropy części centralnej, tj. nawy, przybierały często oryginalną postać ośmio lub czworobocznych piramid belkowych. Tworzyła się specyficzna gradacja akcentów wysokościowych: od najmniejszej wieżyczki prezbiterium do hełmu wieży od zachodu. Ten element konstrukcji zawdzięczały cerkwie łemkowskie polskiemu barokowi, ale tylko w części szczytów, zwieńczeń i detali zdobniczych, do tradycji wschodniej należy bowiem trój dzielność i "trójkopułowość" tych świątyń.
Łemkowskie cerkwie stanowią wspaniałe dopełnienie pejzażu górskiego. Decydują o tym harmonijne proporcje, faktura gontów kryjących ściany, dachy i hełmy oraz liczne detale architektoniczne takie jak ozdobne krzyże metalowe, ręcznie kute przez kowali, które wieńczyły kopuły i hełmy. Różne elementy ciesielskie pierwotnie były malowane w jaskrawych kolorach. Najczęściej malowano kopuły - hełmy, niekiedy wykonywano jeszcze dekorację malarskich szczegółów architektonicznych.

Muszyna Złockie Cerkiew z dzwonnicąMalowniczość drewnianych cerkwi łemkowskich potęguje jeszcze usytuowanie ich na wzniesieniu, na ogół poza zabudową wiejską w sakralny zamykało kamienne lub drewniane ogrodzenie z gontowym daszkiem i ozdobną bramką. W sąsiedztwie zakładano cmentarz początkowo zdrewnianymi, a później kamiennymi i żeliwnymi krzyżami i nagrobkami. Szczególnie bogato i misternie zdobiono drewniane lub kute z żelaza krzyże nagrobne. Sakralne dostojeństwo tej lokalizacji kojarzono z względami praktycznymi: bliską dostępnością wody w razie pożaru i znaczną odległością drewnianej zabudowy chłopskiej. Mimo to cerkwie płonęły na ogół co kilkadziesiąt lat, stąd większość zachowanych cerkwi pochodzi z XIX wieku.

Świątynie ustawiano na prostym, niskim, kamiennym cokole z głazów polnych wyrównujących teren. Do elementów drewnianych wykorzystywano budulec z okolicznych lasów, głównie świerkowy, rzadziej dębowy i bukowy. Początkowo drewno obrabiano siekierą, a dopiero od XIX wieku zaczęto używać powszechnie piły. Zarówno cieśle jak malarze ikon i fresków z XVII i XVIII wieku są nieznani. W inskrypcjach notowano wyłącznie personalia fundatorów - na ogół parochów (plebanów) unickich, wójtów i ich rodzin.

Wystrój Cerkwii Łemkowskich

Krynica cerkiew prawoslawnaSztuka cerkiewna zachodniej Łemkowszczyzny kształtowała się przez wiele wieków i w zależności od okresu można w niej zauważyć wpływy różnych kultur. Początkowo ma na nią silne oddziaływanie oryginalna sztuka cerkiewna, której rodowód wywodził się z centrów artystycznych Bałkanów i Rusi. Wraz z postępującą asymilacją ludności rusnackiej na terenie "klucza muszyńskiego" dają się zauważyć coraz silniejsze wpływy małopolskiej sztuki barokowej i rokokowej.

Pierwotnie ściany cerkwi miały bardzo bogatą polichromię, której głównymi tematami były sceny z Nowego i Starego Testamentu oraz postacie Ojców Kościoła, Ewangelistów, Proroków, Chrystusa i Maryi. Niestety te piękne dzieła zamalowane zostały na przełomie XIX/XX wieku nową, dużo mniej wartościową artystycznie polichromią.

Wewnętrzny podział łemkowskich cerkwi wywodzi się od opisu świątyni zawartego w Księdze Natchnienie. W jej skład wchodzi:
I. Prezbiterium - miejsce przeznaczone tylko dla duchowieństwa;
II. Nawa główna - przeznaczona dla wiernych z pominięciem kobiet;
III. Babiniec - tylna zwężona część nawy przeznaczona dla kobiet.

Obecny wystrój cerkwi posiada wiele elementów występujących w świątyniach obrządku łacińskiego są to między innymi: chór muzyczny, ołtarze boczne (feretrony - przenośne dwustronne ołtarze i retambula - bogato zdobione nawy ołtarzy bocznych).
Centralnym i najbardziej charakterystycznym elementem wystroju cerkwi jest ikonostas.

Krynica cerkiew prawoslawna ikonostatIKONOSTAS - drewniana przegroda, oddzielająca część dla wiernych od miejsca przeznaczonego tylko dla duchownych. Posiada ona wyraźny podział architektoniczny czterokondygnacyjny. Poszczególne części ikonostasu łączone są na ogół kolumienkami, a wolne pola pomiędzy ikonami wypełniane są ażurowym zdobieniem.Poszczególne kondygnacje charakteryzują się:

I KONDYGNACJA - składa się z ikon namiestnych oraz carskich i diakońskich wrót. W niektórych ikonostasach poniżej nich znajdują się ikony przedstawiające sceny z Pisma Świętego.
- Ikony Namiestne - są to cztery obrazy umieszczone w jednej linii pomiędzy wrotami. Najczęściej umieszczane są w następującym układzie: po lewej stronie ikona Św. Mikołaja, następnie obok carskich wrót ikony Matki Boskiej z Dzieciątkiem i Chrystusa Nauczającego (prawą ręką błogosławiący, a w lewej trzymający księgę ewangeliczną z tekstem). Po prawej stronie jest ikona przedstawiająca patronów cerkwi.
- Carskie Wrota - dwuskrzydłowe ażurowe przegrody, przesłaniające środkowy otwór w ikonostasie. Zdobione medalionami z wizerunkami Ewangelistów i Sceną Zwiastowania. Otwierane podczas liturgii ukazywały tron-ołtarz.
- Wrota Diakońskie - przegrody boczne ikonostasu, w swoim stylu nawiązujące do wrót carskich, ozdobione wizerunkami pierwszych męczenników- diakonów: Stefana i Wawrzyńca.

II KONDYGNACJA - składa się z dwunastu lub sześciu małych ikon tzw. "prazdników" (święta), które obrazują tajemnice z życia Chrystusa i Matki Boskiej, będące zarazem największymi świętami w katolickim kalendarzu liturgicznym. W środku pomiędzy prazdnikami usytuowana jest większa ikona, która w zależności od okresu w którym powstała, przedstawia "Ostatnią Wieczerzę" (młodszy wariant) lub "Men- dylion"- wizerunek oblicza Jezusa Zbawiciela, który według tradycji przekazał sam Chrystus królowi Edessy – dlatego określany jest jako stworzony boską ręką (starszy wariant). KONDYGNACJA - w jej centralnej części znajduje się duża ikona tzw. "Deesis", przedstawiająca Chrystusa na tronie (Pantokratora- Wszechwładcę), którego otacza 12 apostołów (młodszy wariant) lub Matka Boska i Św. Jan Chrzciciel ukazani jako orędownicy(starszy wariant). Ikonę tą wieńczy często trójkątny przyczółek, a po obydwu jej stronach znajduje się 6 lub 12 ikon ze stojącymi postaciami 12 apostołów.

III KONDYGNACJA - składa się z sześciu małych medalionów z głowami proroków ozdobionych ażurowymi obramieniami. Nieco powyżej rzędu ikon umieszczony jest krzyż lub scena "Ukrzyżowania", która wieńczy cały ikonostas.

Tylicz wnetrze zabytkowego kosciolaInne ważne elementy wyposażenia cerkwi to:

- Ołtarz (Tron) - usytuowany za ikonostasem,w prezbiterium, swoim kształtem nawiązujący do Arki Przymierza. Nakryty bogato zdobionym baldachimem (konfesją). Przy ołtarzu sprawuje się wyłącznie Najświętszą Ofiarę, natomiast całą liturgię odprawia się przy tzw. "tetrapodzie".

- Tetrapod - ozdobny stół znajdujący się pomiędzy carskimi wrotami. Często nakryty marmurową płytką. Na stole ustawiona jest ikona z wizerunkiem patrona cerkwi i dwie świece. Przed tetrapodem udzielano sakramentów świętych.

- Płaszczanica - tkanina używana dawniej do zakrycia Grobu Pańskiego, przedstawiająca całą postać Chrystusa odbitą na materii. Pierwotnym motywem płaszczanicy było płótno, którym okryto Chrystusa po złożeniu do grobu.

- Krzyż łemkowski - trójramienny, wzorowany na kijowskich. Według tradycji górne ramię oznacza tabliczkę nad głową Chrystusa, dolne jego podnóżek. Drugie skośne ramię stanowi analogię do krzyża św. Andrzeja męczennika. Poniżej dolnego ramienia zamocowany jest półksiężyc, któremu przypisuje się dwojakie znaczenie: ma on symbolizować zwycięstwo krzyża nad islamem lub panowanie światłości (krzyż) nad ciemnością (półksiężyc).

Barbara Rucka